روز جهانی «علم در خدمت صلح و توسعه» فرصتی است برای بازنگری در این پرسش که دستاوردهای علمی چگونه به حل مسائل تولید راه پیدا می‌کنند. در صنعت‌خودرو، پیوند پژوهش دانشگاهی با نیاز قطعه‌سازان می‌تواند به تعریف پروژه‌هایی برای بهبود کیفیت، افزایش بهره‌وری و توسعه اتوماسیون بینجامد؛ اما فشارهای مالی بر بنگاه‌ها و نبود سازوکاری پایدار برای همکاری، این ظرفیت را محدود کرده است.
پیوند پژوهش با نیاز صنعت
سیامک مقتدری، عضو هیات‌مدیره انجمن صنایع‌همگن نیرومحرکه و قطعه‌سازان خودرو کشور به مناسبت روز جهانی «علم در خدمت صلح و توسعه» درباره راه‌های تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت به «دنیای‌خودرو» گفت: «در کشورهای برخوردار از دانشگاه‌ها و صنایع پیشرفته، نمونه‌هایی از همکاری عملی دانشگاه و صنعت دیده می‌شود. دولت‌های آن‌ها هزینه تحصیل، خوابگاه و زندگی دانشجویان دوره کارشناسی را که شرایط تحصیلی لازم را دارند، تأمین می‌کنند؛ اما در دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری، دانشجو یا هزینه تحصیل خود را می‌پردازد یا یک شرکت صنعتی مرتبط با رشته او، تامین مالی پژوهشش را برعهده می‌گیرد.»
وی با اشاره به شیوه تعریف پروژه‌های دانشگاهی افزود: «در رشته‌های مهندسی، شرکت صنعتی پروژه را بر اساس نیاز خود تعریف و دانشجو زیر نظر استاد دانشگاه روی آن کار می‌کند. به این ترتیب، شرکت بخشی از فعالیت تحقیق و توسعه خود را به دانشگاه می‌سپرد و از دانش و نظارت استادان نیز بهره می‌برد. دانشجو نیز مساله‌ای واقعی را بررسی می‌کند، نه موضوعی که صرفا برای گذراندن یک دوره تحصیلی انتخاب شده باشد.»
مقتدری درباره مسیر شغلی این دانشجویان تصریح کرد: «بنابراین، بسیاری از کسانی که روی پروژه یک شرکت کار می‌کنند، پس از پایان تحصیل در همان شرکت مشغول می‌شوند. گاهی هم فرد از پیش در شرکت کار می‌کند و دوره کارشناسی ارشد یا دکتری را در ارتباط با فعالیت حرفه‌ای خود می‌گذراند. در هر دو حالت، آموزش و پژوهش از کار عملی جدا نیست و نتیجه آن می‌تواند به‌کار همان مجموعه بیاید.»
این مقام صنفی درباره وضعیت ایران اظهار داشت: «نمی‌خواهم بگویم میان دانشگاه و صنعت مطلقا هیچ ارتباطی وجود ندارد؛ اما این ارتباط درمقیاس مورد نیاز، بسیار ضعیف و در بسیاری موارد گسسته است. دانشجویان توانمندی وارد دوره‌های تحصیلات تکمیلی می‌شوند، اما موضوع پژوهش آن‌ها اغلب در خود دانشگاه تعریف می‌شود؛ بی‌آن‌که نیاز واقعی صنعت در انتخاب آن نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. درچنین وضعی، حاصل کار ممکن است به‌جهت نظری ارزشمند باشد، اما از مسائل روز جامعه و تولید فاصله بگیرد.»
وقتی از ضرورت حمایت بانک‌ها از تولید و هدایت نقدینگی به این بخش صحبت می‌کنیم، نتیجه نبود چنین حمایتی فقط در تولید روزانه دیده نمی‌شود؛ اثر آن در تحقیق و توسعه هم آشکار است
فشار بقا بر شرکت‌ها
عضو هیات‌مدیره انجمن صنایع‌همگن نیرومحرکه و قطعه‌سازان خودرو کشور درباره پیش‌شرط تغییر این وضعیت گفت: «شرکت‌ها باید به سمت تعریف مساله و سفارش پژوهش به دانشگاه بروند و دانشگاه نیز در برابر نیازهایی که برای آن پروژه تعریف شده است، پاسخ‌گو باشد. این رابطه زمانی شکل می‌گیرد که هر دو طرف مسئولیت مشخصی بپذیرند: صنعت مساله و نیاز خود را روشن کند و دانشگاه برای یافتن پاسخ، ظرفیت علمی و نیروی پژوهشی‌اش را به‌کار بگیرد.»
مقتدری با اشاره به شرایط شرکت‌های تولیدی افزود: «مانع مهم این است که بسیاری از شرکت‌های ما، به‌ویژه در بخش‌خصوصی، درگیر مسائل روزمره هستند و بیش از آن‌که فرصت فکر کردن به تحقیق و توسعه داشته باشند، به‌بقای خود فکر می‌کنند. شرکت‌های دولتی هم به شکلی دیگر با مسائل خود روبه‌رو هستند. وقتی از یک بنگاه می‌خواهیم برای دانشگاه و دانشجو پروژه تعریف کند، ممکن است پاسخ بدهد که در اداره امور جاری خود گرفتار است.»
وی درباره اثر مشکلات مالی بر پژوهش تصریح کرد: «وقتی از ضرورت حمایت بانک‌ها از تولید و هدایت نقدینگی به این بخش صحبت می‌کنیم، نتیجه نبود چنین حمایتی فقط در تولید روزانه دیده نمی‌شود؛ اثر آن در تحقیق و توسعه هم آشکار است. شرکتی که برای تامین نیازهای جاری خود مشکل دارد، به‌سختی می‌تواند برای ارتقای کیفیت یا فناوری، پروژه پژوهشی بلندمدت تعریف کند و هزینه آن را بپردازد.»
این قطعه‌ساز، درپاسخ به این پرسش که آیا زمان همکاری صنعت‌خودرو و دانشگاه برای بهبود کیفیت فرا رسیده است؟ تایید کرد: «بله؛ حتی دیر هم شده است. اگر موانعی که درباره آن‌ها صحبت کردم برطرف شود، چرا صنعت‌خودرو نباید با دانشگاه مسیر مشترکی برای ارتقای کیفیت و فناوری تعریف کند؟ ضرورت این کار روشن است؛ اما باید شرایطی فراهم شود که شرکت‌ها بتوانند از گرفتاری‌های فوری فاصله بگیرند و برای چنین همکاری‌ای برنامه‌ریزی کنند.»
پژوهش و ارتباط جهانی
مقتدری درباره نسبت پژوهش داخلی و همکاری بین‌المللی گفت: «به‌نظر من تولید علم در دانشگاه، صنعت‌خودرو را از ارتباط با شرکت‌های بین‌المللی بی‌نیاز نمی‌کند. هیچ کشوری، حتی کشورهای توسعه‌یافته، نمی‌تواند ادعا کند که دیگر به ارتباطات بین‌المللی احتیاجی ندارد. ما نیز نمی‌توانیم چنین ادعایی داشته باشیم. همکاری با دانشگاه‌های داخلی جایگزین ارتباط با جهان نیست؛ این دو باید در کنار یکدیگر باشند.»
عضو هیات‌مدیره انجمن صنایع‌همگن نیرومحرکه و قطعه‌سازان خودرو کشور درباره نقش هم‌زمان این دو مسیر افزود: «باید ارتباطات بین‌المللی خود را حفظ کنیم و درهمان حال، برای ارتقای کیفیت و فناوری در داخل نیز تلاش کنیم. استفاده از ظرفیت دانشگاه به این معنا نیست که از تجربه و دانش بیرون از کشور چشم بپوشیم. مساله این است که در شرایط کنونی، بسیاری از شرکت‌ها ناچارند انرژی خود را بیش از هر چیز صرف ادامه فعالیت کنند.»
وی برای توضیح فشار وارد بر بنگاه‌ها اظهار داشت: «وضعیت را می‌توان به خانواده‌ای تشبیه کرد که در تامین نیازهای اولیه خود مشکل دارد. نمی‌شود بدون توجه به آن مشکل، از خانواده پرسید چرا به تئاتر یا کنسرت نمی‌رود یا چرا فرزندش را برای یادگیری موسیقی ثبت‌نام نمی‌کند. شرکت تولیدی نیز وقتی با نیازهای فوری خود درگیر است، برای سرمایه‌گذاری در کارهایی که نتیجه آن‌ها در آینده آشکار می‌شود، با محدودیت روبه‌رو خواهد بود.»
این مقام صنفی درباره اثر تعریف پروژه برای دانشجویان تصریح کرد: «اگر صنعت‌خودرو با همکاری دانشگاه‌ها برای دانشجویان پروژه‌های مشخص و مرتبط با نیاز تولید تعریف کند، این کار قطعا می‌تواند بر هزینه‌های تحقیقاتی و بهره‌وری اثر بگذارد. با این حال، اکنون پیوند لازم میان دو طرف برقرار نیست. تا وقتی سازوکاری برای رساندن مساله صنعت به دانشگاه و پیگیری نتیجه پژوهش وجود نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت این ظرفیت به‌طور منظم به‌کار گرفته شود.»
برنامه‌ریزی برای همکاری
عضو هیات‌مدیره انجمن صنایع‌همگن نیرومحرکه و قطعه‌سازان خودرو کشور درباره نقش نهادهای مسئول به «دنیای‌خودرو» گفت: «وزارت صنعت، معدن و تجارت و وزارت علوم باید برای برقرار شدن این ارتباط با هم همکاری کنند. لازم است مساله در سطح سیاستگزاری پیگیری شود تا شرکت‌ها و دانشگاه‌ها بتوانند در چارچوبی مشخص به یکدیگر برسند. صرف این‌که از صنعت بخواهیم پروژه تعریف کند یا از دانشگاه بخواهیم به تولید کمک کند، برای شکل‌گیری همکاری پایدار کافی نیست.»
مقتدری با اشاره به تجربه دانشگاه محل تحصیل خود افزود: «دانشگاه ما در نزدیکی کارخانه لیلاندموتورز قرار داشت و آن کارخانه پروژه‌های متعددی برای دانشگاه تعریف می‌کرد. ارتباط صنعت و دانشگاه در آن‌جا فقط یک عنوان یا درخواست کلی نبود. کارخانه مساله داشت و آن را به‌صورت پروژه مطرح می‌کرد و دانشگاه نیز در مسیر بررسی و انجام پژوهش قرار می‌گرفت.»
وی درباره پیش‌قدم شدن صنعت‌خودرو تصریح کرد: «شرکت‌های بزرگی مانند ایران‌خودرو می‌توانند در این زمینه موثر باشند؛ اما اقدام شرکت‌ها به‌تنهایی کافی نیست. وزارت صنعت، معدن و تجارت و وزارت علوم نیز باید موضوع را پیگیری کنند؛ برای آن برنامه تهیه کنند و بودجه‌ای اختصاص دهند تا امکان اجرای پروژه‌های مشترک فراهم شود. برقراری این ارتباط به اهتمامی در سطح ملی نیاز دارد.»
اتوماسیون و کیفیت تولید
مقتدری در پاسخ به پرسشی درباره آمادگی قطعه‌سازان برای مشارکت در چنین برنامه‌ای تایید کرد: «اگر برنامه‌ای برای پیوند قطعه‌سازان با دانشگاه‌ها شکل بگیرد، از مشارکت در آن استقبال می‌کنیم. در صنعت قطعه‌هم موضوع‌هایی وجود دارد که می‌توان آن‌ها را با همکاری دانشجویان و استادان بررسی کرد. مهم این است که پروژه از نیاز واقعی تولید آغاز شود و امکان پیگیری آن در صنعت وجود داشته باشد.»
این مقام صنفی درباره نخستین زمینه پیشنهادی برای همکاری اظهار داشت: «به‌نظر من در حوزه اتوماسیون می‌توان بسیار کار کرد. با توجه به مشکلاتی که در تامین نیروی انسانی وجود دارد، پروژه‌های مرتبط با اتوماسیون می‌توانند برای واحدهای تولیدی کاربرد داشته باشند. این حوزه هم می‌تواند به افزایش بهره‌وری کمک کند و هم بر کیفیت محصول اثر بگذارد.»
عضو هیات‌مدیره انجمن صنایع‌همگن نیرومحرکه و قطعه‌سازان خودرو کشور در توضیح ارتباط اتوماسیون با کیفیت گفت: «منظور از اتوماسیون این است که دستگاه بخشی از کار را انجام دهد و نتیجه تولید تا حد ممکن به مهارت فردی اپراتور وابسته نباشد. وقتی انجام یک فرآیند کمتر تحت‌تاثیر خستگی کارگر یا تفاوت مهارت افراد قرار بگیرد، امکان یکنواخت شدن کیفیت تولید بیشتر می‌شود. به‌همین دلیل، کار روی اتوماسیون می‌تواند موضوعی مشخص برای پروژه‌های مشترک صنعت و دانشگاه باشد.»
